Osmanlı Devleti'nin Son Dönemlerinde Siyasi ve Sosyal Hayatı Etkileyen Başlıca Fikir Akımlar
Ümmetçilik (İslamcılık- Panislamizm)
Fransız İhtilali'nin etkisi ile Balkanlarda ortaya çıkan ayrılıkçı fikirler Osmanlı aydınları arasında yeni anlayışlara neden oldu. Bu kişiler İslamcılık, Batıcılık, Türkçülük ve Osmanlıcılık gibi fikir akımlarına yöneldiler.
Bu görüştekiler, bütün Müslümanların halifenin etrafında birleşmesiyle devletin kurtarılabileceğini savundular.
Bu düşünce özellikle II. Abdülhamit döneminde devlet politikası olarak uygulanmıştır.
Uyarı: 1. Dünya Savaşı'nda Arap liderlerinin İngilizlerle işbirliği yapması sonucunda ümmetçilik düşüncesinin imparatorluğu ayakta tutmak için yeterli olmayacağı anlaşılmıştır.
Türkçülük
Bu düşüncenin sahipleri Türk milliyetçiğinin devlet yönetiminde daha etkin bir şekilde uygulanmasını savundular.
Dünyadaki bütün Türklerin bir yönetim altında toplanmasını ve Türkleri milli bir duygu ile bilinçlendirmeyi amaçlayan düşünce akımıdır.
1. Balkan Savaşı sonrasında Osmanlı devlet yönetiminde etkili hale gelmiştir.
Bu düşüncenin savunucuları öncelikle Rus hakimiyeti altında Türkler olmuştur.
Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Ziya Gökalp, Enver Paşa bu düşüncenin önemli savunucularıdır.
Uyarı: Türkçülük akımı içerisindeki bütün Türklerin birleştirilmesi düşüncesi de " Turancılık" olarak isimlendirilir. Ancak Sarıkamış Harekatı'nın başarısız olması Turancılık düşüncesinin gerçekleştirilmesini engellemiştir.
Osmanlıcılık
Osmanlı sınırları içerisinde yaşayan herkesi, hiçbir ayrım yapmadan Osmanlı vatandaşı olarak kabul eden düşünce akımıdır.
Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı'nın yayımlanması Osmanlıcılık akımını destekleyen adımlardır.
Milliyetçilik isyanlarının devam etmesi nedeniyle Osmanlıcılık akımı da geçerliliğini yitirmiştir.
Batıcılık
Devletin kurtuluşunu Batılı olmakta gören düşünce akımıdır.
Çağın fikir ve ihtiyaçlarına uygun medeni bir millet ve devlet haline gelinmelidir.
Batıcılık fikri, Tanzimat döneminde yoğunlaşsa da Lale Devri'nden itibaren etkili olduğu söylenebilir.
En önemli temsilcileri Tevfik Fikret, Abdullah Cevdet, Celal Nuri'dir.
Uyarı: Bu akımların ortak amacı, devleti içinde bulunduğu kötü durumdan kurtarmak olsa da hiçbiri Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan kurtaramamıştır.